نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

شناسایی و ارزیابی ژنوتیپهای داخل سرده براسیکا به اصلاحگر در راستای شناسایی آللهای مورد نظر و کنترل کننده صفات مطلوب و در نهایت انتقال آنها به ارقام زراعی کمک می­کند. استفاده از انواع رنگ­آمیزیها و روشهای نواربندی کروموزومی امروزه به عنوان ابزاری مفید جهت مطالعات سیتوژنتیکی و به کارگیری آنها در علوم زیستی، اصلاح نباتات، اصلاح دام، مهندسی ژنتیک و بیوتکنولوژی محسوب می­شوند. به منظور بررسی تنوع سیتوژنتیکی ارقام زراعی کلزا و دو گونه وحشی شامل کلم وحشی و خردل مدیترانه­ای این پژوهش در شرایط گلخانه و آزمایشگاه ژنتیک دانشگاه یاسوج به اجرا در آمد. نتایج حاصل از مطالعه کروموزومی بیانگر شباهت زیاد درون گونه­ای بود به­نحوی که ارقام مختلف کلزا اعم از بهاره و پاییزه از نظر نسبت طول کل کروموزومهای شماره یک تا 19 تفاوت معنی­داری با هم نداشتند. از نظر سایر ویژگیهای اندازه­گیری شده نیز در اکثر موارد تفاوت غیر معنی دار بود. توده­های خردل از نظر خصوصیات کروموزومی اندازه­گیری شده تفاوت معنی­داری نشان ندادند به جز برای نسبت طول بازوی کوتاه کروموزوم شماره 3. این نتیجه به وضوح نشان می­دهد که کلیه خردلهای مدیترانه­ای مورد مطالعه علی­رغم اینکه از مناطق مختلف با شرایط آب و هوایی کاملاً متفاوت جمع آوری شدند اما تنوع کروموزومی زیادی ندارند. در بین صفات متعدد اندازه­گیری شده تنها نسبت طول کل کروموزوم شماره 7 و نسبت طول بازوی کوتاه کروموزوم شماره 6 بودند که دو توده کلم وحشی از نظر آنها تفاوت معنی­داری داشتند. شرایط آب و هوایی مناطق جمع­آوری شده این دو ژنوتیپ تقریباً مشابه و بنابراین این نتیجه دور از انتظار نبود. نتایج حاصل از تجزیه واریانس و تجزیه خوشه­ای گونه­های مورد بررسی بر اساس ویژگیهای شاخص عدم تقارن داخل کروموزومی (1A)، شاخص عدم تقارن بین کروموزومی (2A)، درصد شکل کلی (TF)، تفاوت طول نسبی حداکثر و حداقل (DRL) و تعداد کروموزومهای میتوزی حاکی از شباهتهای بین گونه­ای و امکان دورگه­گیری موفق بین ژنوتیپهای انتخابی بود. 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Cytogenetical evaluation of canola cultivars and two wild species of Brassica

چکیده [English]

Identification and evaluation of intrageneric Brassica species will be useful to identified valuable genes and traits and finally transfere of them into cultivated varieties. Cytogenetical methods such as chromosomal staining and banding are very important tools to use in different science branches including biology, plant breeding, animal breeding and biotechnology. In order to evaluate of cytogenetical characteristics of canola, wild hoary mustard and wild cabbage this study was conducted genetic lab. of Yasouj university. The cytogenetical results revealed high intraspecific similarity among genotypes of all three studied species. Different spring and winter canola cultivars showed no significant for total relative length of chromosomes, and for most of other measured chromosomal characters. Hoary mustard genotypes showed no significant differences for all chromosomal characters except for relative length of short arm of chromosome 3. This result clearly showed less cytogenetical variation among hoary mustard genotypes collected from different part of Iran. Also two wild cabbage genotypes indicated significant differences only for relative total length of chromosome 7 and for relative length of short arm of chromosome 6. The results of analysis variances and cluster analysis for intra-chromosomal symmetry index (A1), inter-chromosomal symmetry index (A2), total form percentage (TF), differences between relative length of the longest and the shortest chromosomes (DRL) and somatic chromosomal number revealed interspecific similarity, indicating crossability among selective genotypes. Sowing date and species type had high effect on flowering date. So, sowing date adjustion could be very important factor to synchronize flowring date. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Brassica
  • Cytogenetical diversity
  • Interspecific variation

ارزیابی سیتوژنتیکی ارقام کلزا و دو گونه وحشی سرده براسیکا

اشکبوس دهداری

یاسوج، دانشگاه یاسوج، دانشکده کشاورزی، اصلاح نباتات 

تاریخ دریافت: 22/1/90               تاریخ پذیرش: 11/2/92

چکیده

شناسایی و ارزیابی ژنوتیپهای داخل سرده براسیکا به اصلاحگر در راستای شناسایی آللهای مورد نظر و کنترل کننده صفات مطلوب و در نهایت انتقال آنها به ارقام زراعی کمک می­کند. استفاده از انواع رنگ­آمیزیها و روشهای نواربندی کروموزومی امروزه به عنوان ابزاری مفید جهت مطالعات سیتوژنتیکی و به کارگیری آنها در علوم زیستی، اصلاح نباتات، اصلاح دام، مهندسی ژنتیک و بیوتکنولوژی محسوب می­شوند. به منظور بررسی تنوع سیتوژنتیکی ارقام زراعی کلزا و دو گونه وحشی شامل کلم وحشی و خردل مدیترانه­ای این پژوهش در شرایط گلخانه و آزمایشگاه ژنتیک دانشگاه یاسوج به اجرا در آمد. نتایج حاصل از مطالعه کروموزومی بیانگر شباهت زیاد درون گونه­ای بود به­نحوی که ارقام مختلف کلزا اعم از بهاره و پاییزه از نظر نسبت طول کل کروموزومهای شماره یک تا 19 تفاوت معنی­داری با هم نداشتند. از نظر سایر ویژگیهای اندازه­گیری شده نیز در اکثر موارد تفاوت غیر معنی دار بود. توده­های خردل از نظر خصوصیات کروموزومی اندازه­گیری شده تفاوت معنی­داری نشان ندادند به جز برای نسبت طول بازوی کوتاه کروموزوم شماره 3. این نتیجه به وضوح نشان می­دهد که کلیه خردلهای مدیترانه­ای مورد مطالعه علی­رغم اینکه از مناطق مختلف با شرایط آب و هوایی کاملاً متفاوت جمع آوری شدند اما تنوع کروموزومی زیادی ندارند. در بین صفات متعدد اندازه­گیری شده تنها نسبت طول کل کروموزوم شماره 7 و نسبت طول بازوی کوتاه کروموزوم شماره 6 بودند که دو توده کلم وحشی از نظر آنها تفاوت معنی­داری داشتند. شرایط آب و هوایی مناطق جمع­آوری شده این دو ژنوتیپ تقریباً مشابه و بنابراین این نتیجه دور از انتظار نبود. نتایج حاصل از تجزیه واریانس و تجزیه خوشه­ای گونه­های مورد بررسی بر اساس ویژگیهای شاخص عدم تقارن داخل کروموزومی (1A)، شاخص عدم تقارن بین کروموزومی (2A)، درصد شکل کلی (TF)، تفاوت طول نسبی حداکثر و حداقل (DRL) و تعداد کروموزومهای میتوزی حاکی از شباهتهای بین گونه­ای و امکان دورگه­گیری موفق بین ژنوتیپهای انتخابی بود.

واژه­های کلیدی: براسیکا، تنوع سیتوژنتیکی، تنوع بین گونه­ای

نویسنده مسئول،  تلفن: 09171432037 ، پست الکترونیکی: adehdari@yu.ac.ir

مقدمه

 

سرده براسیکا حدود 100 گونه دارد که اغلب آنها بومی نواحی مدیترانه­ای هستند. بر اساس تعداد کروموزومهای هاپلوئید هشت گروه در این سرده شناسایی شده­اند (26). این سرده شامل شش گونه زراعی است که سه گونه آن دیپلوئید و سه گونه آن تتراپلوئید هستند. از گونه های تتراپلوئید سرده براسیکا در روغن­کشی استفاده می­گردد. کلزا مهم ترین گیاه روغنی در این سرده است. کلم وحشی با نام علمی Brassica oleracea L. یکی از گونه­های سرده براسیکا و بومی اروپای غربی است. این گیاه دارای ژنهای مهمی است که ویژگیهای خوبی از جمله مقاومت به تنشهای زنده و غیر زنده را کنترل می­کنند (1 و 12). به همین دلیل می­تواند منبع ژنتیکی بسیار خوبی برای اصلاح این سرده به خصوص کلزا باشد. کلم وحشی قرابت بسیار زیادی با گونه­های سرده براسیکا دارد و یکی از اجداد کلزا محسوب می­شود. خردل مدیترانه­ای نامهای متعدد معمول و علمی از جمله B.incana و Hirschfeldia incana دارد. منشاء آن مدیترانه­ای و در اکثر مناطق دنیا پراکنش دارد. مطالعاتی وجود دارد که نشان می­دهد این گیاه می­تواند در خود عناصر بسیار سمی به خصوص تالیوم جمع کند. در مطالعه­ای که در اسپانیا انجام شده مشخص گردید که این گیاه به همراه چند گونه دیگر براسیکا می­توانند تالیوم موجود در خاک را به داخل خود انتقال و تجمع دهند. در این مطالعه ضریب انتقال تالیوم از خاک به گیاه بسیار بالا بود(28). خردل مدیترانه­ای تنها گونه Hirschfeldia است که از خویشاوندان اصلی براسیکا بخصوص کلم وحشی محسوب می­گردد(30).

کاتچساید (9) تفاوتهای ریختی بین کروموزومهای بدنی B. napus  و B. rapa  را گزارش نمود. وی مشاهده کرد که شباهتهای زیاد و یا کمی از نظر نوع کروموزومی در این دو گونه وجود دارد. مطالعات در سایرگونه­ها نیز نتایج مشابهی در برداشت. ریز بودن کروموزومهای این سرده مطالعات را مشکل و در برخی موارد غیر ممکن کرده است.

هیبریداسیون در سرده براسیکا از سال 1834 شروع شده یعنی زمانی که هربرت (نقل از 28) موفق شد هیبرید F1 بین B. napus  و B. rapa تولید نماید. در همین زمان ساگرت (نقل از 24) موفق به انجام تلاقی بین B. oleracea , B. napus  و B. rapa به گونه­ای که B. oleracea بعنوان والد نر بود شد. تا قبل از 1928 مطالعات جدی بر روی هیبریدهای بین گونه­ای وجود نداشت و اولین بار و مهم ترین آن را باید به موریناگا (21 و 22) نسبت داد. مطالعات وی همراه با مطالعات یو(31) و کارپچنکو (19) نشان دادند که گونه­های با سطح پلوئیدی بالا (مثل B.carinata, B. cernua و B. napus)آلوپلوئیدهایی هستند که ژنوم آنها از گونه­هایی با تعداد کروموزوم پایین­تر یعنی 8=n، 9=n و 10=n حاصل شده­اند.

ریچهاریکس (نقل از 23) سه تلاقی بین گونه­های 20 کروموزومی انجام داد و جفت­شدگی کامل کروموزومی در هر کدام از تلاقیها مشاهده کرد مگر در تلاقی B. pekinensis × B. rapa . مطالعات بعدی نشان داد که امکان تولید هیبریدهای هگزا و اکتاژنومی وجود دارد (18 و 19). توصیف سیتوژنتیکی کروموزومها در سرده براسیکا بسیار مشکل است زیرا ژنوم A، B و C در متافاز میوز معمولاً بی شکل و بسیار کوچک­ هستند. چون سانترومر کروموزومها به خاطر کوچک بودن اندازه کروموزومها به خوبی مشخص نیست بنابراین گروهبندی آنها بر اساس طول کروموزومها می باشد. کروموزومها بسیار شبیه به هم هستند. این شباهتهای چشمگیر بیانگر یکسان بودن منشاء آنها است.  

موریناگا در سال 1933(21) کار خود را بر روی گونه های تتراپلوئید زراعی این سرده آغاز کرد. او اساس کار خود را در بی والنت هایی که تشکیل می شد قرار داد.  B. napus به وسیله یو (31) با تلاقی دادن B. oleracea  با B. compestris در شرایط آزمایشگاهی سنتز شد. درسال 1935 یو(31) کار مورینگا را به صورت مثلثی که در هر رأس آن یک گونه دیپلوئید و در وسط اضلاع آن گونه­های تتراپلوئید قرار داشتند در آورد.

هیبریدهای زیادی از تلاقی­ گونه­های وحشی×وحشی و زراعی×وحشی با مرتفع ساختن موانع باروری در این سرده به دست آمده است. دورگه­گیری بدنی در این سرده نیز امکان پذیر است. مثلاً هیبریدی به نام Arabidobrassica به همین روش به دست آمده است (گلبا و هافمن،1980 نقل از 23). یکی از مهم ترین دست­آوردها در این زمینه تولید دورگه­های آلوپلاسمیک نرعقیم است. دست­آورد دیگر انتقال ژنهای هسته­ای مفید از طریق اینترگرسیون است که در این راستا می­توان به ژنهای مقاومت به انواع بیماریها اشاره نمود. این هیبریدها احتمالاً از عدم کاهش کروموزومی B.oleracea و کاهش در گامت B.napus بوده است. چوری و همکاران (10) در سال 1996 قدرت انتقال ژنهای طبیعی را در دو نسل تلاقی برگشتی مورد آزمون قرار دادند. آنها شاهد افزایش باروری در هر دو نسل بودند به خصوص زمانی که B.napus به عنوان والد مادری انتخاب شد. این نشان داد که میزان باروری نتاج  F1به دست آمده از تلاقی بین گونه ای را می­توان با تلاقی برگشتی افزایش داد.

اکثر مطالعات انجام شده (3 و 5) در ایران محدود به مقایسه ارقام زراعی وارداتی و نهایتاً توصیه آنها به زارعین است و گزارشی در خصوص مطالعه کروموزومی گونه­های وحشی این سرده در دسترس نیست. در همین راستا مطالعه حاضر با اهداف بررسی تنوع سیتوژنتیکی گونه های زراعی و وحشی سرده براسیکا، تعیین میزان قرابت کروموزومی و امکان تلاقی بین گونه ای این سرده و تعیین مهم ترین روش مطالعه کروموزومی گونه­های مورد بررسی طراحی گردید.

مواد و روشها

از مناطق مختلف شامل استانهای کهگیلویه و بویر احمد، فارس و بوشهر به میزان کافی بذر از دو گونه خردل مدیترانه­ای (خردل مدیترانه ای بوشهر، فیروزآباد، کازرون، گچساران، یاسوج، شیراز، نورآباد و دیلم ) و کلم وحشی (کلم وحشی یاسوج و کلم وحشی کاکان ) جمع آوری گردید. همچنین بذور ارقام مختلف کلزای بهاره و پاییزه (هشت ژنوتیپ کلزای بهاره شامل هایولا330،  PP-401-15E، Rgsoo، Oftion 500، هایولا 60، هایولا401، PP-308-8،  PP-401-16 و سه ژنوتیپ کلزای پاییزه شامل کبری، اکاپی و طلایه) که در مناطق مختلف کشور کشت و کار می شوند تهیه و بعد از جمع آوری و ثبت مقدماتی مشخصات، بررسی کروموزومهای میتوزی آنها به روش استوآیرون هماتوکسیلین به شرح زیر در آزمایشگاه ژنتیک دانشگاه یاسوج انجام شد.

ابتدا بذور جمع آوری شده به دقت به وسیله سدیم هیپوکلریت 5/0 در صد به مدت یک دقیقه ضد عفونی شدند. سپس از هر ژنوتیپ حدود 50 عدد بذر انتخاب و در ظروف پتری حاوی ماسه نرم ضدعفونی شده کشت و در دمای 20 درجه سانتی گراد قرار داده شدند. زمانی که طول ریشه­چه­ها به 2-1 سانتیمتر رسید مراحل زیر بر روی آنها اعمال گردید.

با توجه به ریز بودن بذرها کل نمونه­ها شامل بذر و ریشه ها بعد از شستشو حداقل به مدت 24 ساعت در کلشیسین 05/0 درصد در دمای 4 درجه پیش تیمار شدند. سپس نمونه­ها به مدت 10-5 دقیقه در آب مقطر شستشو و در محلول 3:1 استیک اسید : اتانل قرار داده شدند. طول این مدت 7-2 روز در دمای 4 درجه بود. به همین دلیل جهت هضم و تخریب مطلوب دیواره سلولی تیمارهای مختلف شامل کلرهیدریک اسید، آنزیمهای پکتیناز و سلولاز، غلظتها و درجه­حرارتهای مختلف در سطوح متفاوت اعمال و در نهایت برای گونه­های مورد بررسی به شرح زیر تیمارها حاصل گردید:

  • کلزا: نمونه­ها به مدت 10 دقیقه در کلرهیدریک اسید رقیق شده با آب مقطر (نسبت مساوی اسید و آب مقطر) تیمار شدند. سپس نمونه­ها از اسید خارج و با آب مقطر شستشو داده شدند. در مرحله بعد نمونه­ها به محلول حاوی آنزیمهای پکتیناز و سلولاز منتقل و به مدت 15 دقیقه نگهداری شدند. 
  • کلم وحشی: نمونه­ها به مدت 7 دقیقه در کلرهیدریک اسید رقیق شده با آب مقطر (نسبت مساوی اسید و آب مقطر) تیمار شدند. سپس نمونه­ها از اسید خارج و با آب مقطر شستشو داده شدند. در مرحله بعد نمونه­ها به محلول حاوی آنزیمهای پکتیناز و سلولاز منتقل و به مدت 10 دقیقه نگهداری شدند. 
  • خردل مدیترانه ای: نمونه­ها به مدت 5 دقیقه در کلرهیدریک اسید رقیق شده با آب مقطر (نسبت مساوی اسید و آب مقطر) تیمار شدند. سپس نمونه­ها از اسید خارج و با آب مقطر شستشو داده شدند. در مرحله بعد نمونه­ها به محلول حاوی آنزیمهای پکتیناز و سلولاز منتقل و به مدت 5 دقیقه نگهداری شدند. 

بعد از اعمال تیمارهای فوق شستشو با آب مقطر به مدت 15-10 دقیقه صورت پذیرفت و نمونه­ها حداقل به مدت 24 ساعت در محلول رنگ­آمیزی استوآیرون هماتوکسلین منتقل گردیدند. نمونه­های رنگ­آمیزی شده ابتدا در محلولی شفاف شامل آب و آنزیم با غلظت بسیار پایین قرار داده شدند. مریستم هر کدام از آنها شناسایی و بر روی لامی حاوی یک قطره استیک اسید 45 درصد منتقل شد. سپس با قرار دادن یک لامل و فشار مختصر عمل پخش شدن انجام شد. از هر ژنوتیپ سه نمونه مطلوب با مشاهده میکروسکوپی با بزرگنمایی 1000 انتخاب و به کمک یک سیستم اپتیکی مجهز به دوربین نیکون مدل Cool pix 14 تصاویر به رایانه منتقل و ذخیره شدند.

به وسیله نرم افزار امیج تول به طرز دقیقی مشخصات کروموزومی شامل طول کل کروموزوم، طول بازوی کوتاه، طول بازوی بلند برحسب پیکسل اندازه گیری شد.

با توجه به اینکه کروموزومها در مراحل مختلف طول متفاوت دارند نمی­توان در مقایسات به طول کل کروموزوم، طول بازوی کوتاه، طول بازوی بلند اعتماد نمود، به همین دلیل با استفاده از فرمولهای زیر نسبت طولهای فوق محاسبه و در تجزیه­ها استفاده شد.

طول کل ژنوم/طول هر کروموزوم= نسبت طول کل کروموزوم

طول کل ژنوم/طول بازوی کوتاه کروموزوم= نسبت طول بازوی کوتاه کروموزوم

طول کل ژنوم/طول بازوی بلند کروموزوم= نسبت طول بازوی بلند کروموزوم

(طول هر کروموزوم/طول بازوی کوتاه) ×100 =شاخص سانترومری

به علاوه از نسبتهای به دست آمده جهت محاسبه موارد زیر استفاده شد:

100 × (مجموع طول کل کروموزوم/ مجموع طول کل بازوهای کوتاه)=درصد شکل کلی (TF%)

کمترین طول نسبی کروموزوم- بزرگترین طول نسبی = اختلاف طول نسبی(DRL)

  

در این فرمول A1 شاخص عدم تقارن درون کروموزومی، n تعداد جفت کروموزوم هومولوگ، Si و Li به ترتیب طول متوسط بازوهای کوتاه و بلند هر جفت کروموزوم هومولوگ می­باشند.

   

در این فرمول A2 شاخص عدم تقارن بین کروموزومی،    انحراف معیار تفاوت میانگینهای طول نسبی کل کروموزوم و    میانگین طول نسبی کل کروموزوم می باشند.

بعد از اندازه­گیری موارد فوق ابتدا آزمون نرمال بودن مشاهدات انجام و سپس تفاوت بین ژنوتیپهای هر گونه به ­طور مجزا با استفاده از تحلیل واریانس بررسی گردید. مقایسه میانگین ژنوتیپها برای ویژگیهایی که معنی­دار گردیدند به روش دانکن انجام شد. سپس تفاوت بین گونه­های مورد مطالعه از نظر ویژگیهای تعداد کروموزومهای بدنی، A1، A2، DRL و TF به کمک تحلیل واریانس بررسی شد. گروه بندی ژنوتیپهای هر سه گونه جهت تعیین میزان قرابت آنها از طریق تجزیه خوشه­ای و روش UPGMA صورت پذیرفت و در نهایت ژنوتیپهایی به عنوان والد برای تلاقی و دورگه­گیری در برنامه­های اصلاحی انتخاب شدند.

نتایج و بحث

شکل 1 نمونه کروموزومهای بدنی ژنوتیپهای کلزای مورد مطالعه را نشان می­دهد. در همین راستا نتایج حاصل از تحلیل واریانس یک طرفه ویژگیهای کروموزومی در جدول 1 آمده است. تعداد کروموزومهای بدنی کلیه ارقام مورد مطالعه 38=2n بود. همان گونه که ملاحظه می­گردد ارقام مختلف کلزا از نظر نسبت طول کل کروموزومهای شماره یک تا 19 تفاوت معنی­داری با هم نداشتند. از نظر سایر ویژگیهای اندازه­گیری شده نیز در اکثر موارد تفاوت غیر معنی دار بود به جز از نظر نسبت طول بازوی ­بلند برای کروموزومهای شماره 10، 11 و 13؛ از نظر نسبت طول بازوی کوتاه برای کروموزومهای شماره 1، 4، 12، 13 و 16 و شاخص سانترومری برای کروموزومهای شماره 1، 12، 13، 14، 15 و 16.

 

 

شکل 1- کروموزومهای میتوزی ارقام مختلف کلزای مورد مطالعه

 

 

 

ادامه شکل 1

 

 

 

 

جدول 1- میانگین مربعات ویژگیهای کروموزومی اندازه­گیری شده در ارقام پاییزه و بهاره کلزا

شماره

کروموزوم

نسبت طول

شاخص سانترومری

کل کروموزوم

بازوی بلند

بازوی کوتاه

1

 ns1016/0

ns 1619/0

** 1164/0

* 313/71

2

ns 1404 /0

ns 1632/0

ns 1630/0

ns 143/38

3

ns 0602/0

ns 0621/0

ns 0906/0

ns 502/47

4

ns 0288/0

ns 0372/0

* 1432/0

ns 081/62

5

ns 0604/0

ns 0697/0

ns 0332/0

ns 117/29

6

 ns 0229/0

ns 0488/0

ns 0504/0

ns 591/32

7

ns 0369/0

ns 0753/0

ns 0865/0

ns 623/84

8

ns 0221/0

ns 1202/0

ns 0745/0

ns 148/98

9

ns 0221/0

ns 0583/0

ns 0350/0

ns 961/23

10

ns 0145/0

* 0968/0

ns 0556/0

ns 711/48

11

ns 0415/0

* 0781/0

ns 0624/0

ns 848/60

12

ns 0270/0

ns 0624/0

* 1047/0

* 844/124

13

ns 0211/0

** 0837/0

** 1535/0

** 717/209

14

ns 0797/0

ns 1494/0

ns 0563/0

* 281/118

15

ns 0922/0

ns 0600/0

ns 0640/0

* 970/143

16

ns 0508/0

ns 0638/0

** 1491/0

** 157/218

17

ns 0940/0

ns 0846/0

ns 0372/0

ns 850/53

18

ns 0548/0

ns 0338/0

ns 0571/0

ns 089/111

19

ns 0427/0

ns 0415/0

ns 0673/0

ns 785/172

 ns، *  و ** به ترتیب غیر معنی دار و معنی دار در سطوح احتمال پنج و یک در صد را نشان می دهند.

 

 

بر اساس مشاهدات مربوط به مقایسه میانگینها (مشاهدات نشان داده نشده­اند) بالاترین نسبت طول بازوی بلند کروموزومهای شماره 10 و 11 مربوط به رقم اکاپی و کروموزوم شماره 13 به رقم Rgsoo اختصاص یافت. کمترین نسبت بازوی بلند کروموزومهای شماره 10، 11 و 13 به ترتیب مربوط به ارقام طلایه، کبری و pp-401-15E بود. بالاترین نسبت طول بازوی کوتاه برای کروموزومهای شماره 1، 4، 12، 13 و 16 به ترتیب به ارقام هایولا401، هایولا330، pp-308-8، طلایه و هایولا330 اختصاص یافت در حالی که کمترین آنها به ترتیب متعلق به ارقام Rgsoo، pp-401-15E، اکاپی، هایولا330 و oftion500 بود.

با توجه به تعدد صفات اندازه گیری این تفاوتها فاحش نیستند اما همین مقدار تفاوت مؤید وجود منبع مفید ژنتیکی جهت به کارگیری در برنامه­های اصلاحی است.

در رابطه با کلزا مطالعات کاریوتیپی صورت پذیرفته که به برخی از آنها اشاره می­گردد:

شیدایی و همکاران (26) با بررسی کروموزومهای میوزی 50 رقم کلزا تعداد کروموزومهای هاپلوئید را 19 عدد گزارش نمودند. آنها تفاوت معنی­داری بین ارقام مورد مطالعه از نظر فراوانی وقوع و نحوه توزیع کیاسما مشاهده کردند. مرتضوی و همکاران (4) با بررسی کاریوتیپی رقم مودنا کلزا تعداد کروموزومها را 38 و احتمال تریزومی در کروموزوم شماره 3 را گزارش کردند. میرزایی ندوشن و همکاران (6) در مطالعه سیتوژنتیکی نه رقم کلزای زراعی که در ایران کشت می شوند تفاوت بین آنها از نظر ویژگیهای کروموزومی معنی دار گزارش نمودند. آنها همبستگی ارقام از نظر طول کل کروموزوم را معنی دار ولی از نظر طول بازوی بلند و بازوی کوتاه غیرمعنی دار بیان کردند.

در مقایسه با این مطالعات نتیجه حاصل از مطالعه حاضر تنوع کمتری در بین ارقام کلزا از نظر ویژگیهای کروموزومی نشان داد. استفاده از نسبت طول به جای طول مطلق به دلیل اینکه تحت تأثیر مرحله تقسیم قرار نمی­گیرد نتایج واقعی­تری ارائه می­دهد.

شکل 2 کروموزومهای متافازی میتوز و جدول 2 نتیجه تحلیل واریانس ویژگیهای کروموزومی در ژنوتیپهای خردل مدیترانه­ای را نشان می­دهند.

 

تعداد کروموزومهای کلیه توده­های جمع­آوری شده 14=2n بود. ژنوتیپهای مورد مطالعه از نظر خصوصیات اندازه­گیری شده تفاوت معنی­داری نشان ندادند به جز برای نسبت طول بازوی کوتاه کروموزوم شماره 3. این نتیجه به وضوح نشان می­دهد که کلیه خردلهای وحشی مورد مطالعه علی­رغم اینکه از مناطق مختلف با شرایط آب و هوایی کاملاً متفاوت جمع آوری شدند اما تنوع کروموزومی ندارند. این نتیجه دارای این مزیت است که می­توان ریختی کروموزومی را به تمام خردلهای مدیترانه­ای ایران تعمیم داد. این گیاه در اکثر مناطق ایران و در مزارع مختلف به عنوان علف هرز و به صورت خودرو رشد می­کند که خود بیانگر سازگاری فوق­العاده آن می­باشد.

مقایسه میانگین­ توده­های مورد مطالعه از نظر تنها صفت معنی دار شده یعنی نسبت طول بازوی کوتاه کروموزوم شماره 3 نشان داد که بالاترین میانگین به توده نورآباد1 و کمترین آن به توده گچساران اختصاص دارد.

در شکل2 شباهتهای کروموزومی بین کلیه توده­ها به صورت مشاهده­ای نتایج حاصل از تجزیه­های آماری را تأیید می شود.

در خصوص مطالعه کاریوتیپی خردل مدیترانه­ای گزارشهای زیادی در دسترس نیست. در ایران مسلماً این اولین گزارش در رابطه با مطالعه کروموزومهای میتوزی این گیاه است.

زی-کیو و همکاران (32) در یک بررسی کروموزومهای خردل مدیترانه­ای را مورد مطالعه قرار دادند. آنها در گزارش خود تعداد کروموزومها را 14 عدد ذکر کردند. سه جفت از اینها متاسنتریک و چهار جفت دیگر ساب متاسنتریک بودند. به علاوه در بررسی رفتار میوزی هفت بای والانت به صورت گرد، نیمه حلقوی و ضربدری مشاهده نمودند. فرست و همکاران (13) با بررسی سیتوژنتیکی یک تریسومی در خردل مدیترانه­ای وجود یک کروموزوم حلقوی که اندازه آن نصف کروموزوم هومولوگش بود گزارش نمودند. آنها احتمال شکستگی این کروموزوم در میتوز را بدلیل دای­سنتریک بودنش زیاد دانستند.

شکل 3 کروموزومهای متافازی میتوز دو جمعیت کلم وحشی را نشان می­دهد. همانگونه که جدول 3 نشان می دهد دو ژنوتیپ کلم وحشی مورد مطالعه نیز تنوع چندانی از نظر ویژگیهای کروموزومی اندازه­گیری شده نشان ندادند. تعداد کروموزومها در هر دو توده 18=2n بود. در بین صفات متعدد اندازه­گیری شده تنها نسبت طول کل کروموزوم شماره 7 و نسبت طول بازوی کوتاه کروموزوم شماره 6 بودند که ژنوتیپها از نظر آنها تفاوت معنی­داری داشتند. شرایط آب و هوایی مناطق جمع­آوری شده این دو ژنوتیپ تقریباً مشابه و بنابراین این نتیجه دور از انتظار نیست

 

 

 

 

 

 

شکل 2- کروموزومهای میتوزی ارقام مختلف خردل مدیترانه­ای مورد مطالعه

 

 

 

جدول 2- میانگین مربعات ویژگیهای کروموزومی اندازه­گیری شده در توده­های خردل مدیترانه­ای

شماره

کروموزوم

نسبت طول

شاخص سانترومری

کل کروموزوم

بازوی بلند

بازوی کوتاه

1

 ns9814/0

ns 2265/1

ns 0100/1

ns 502/125

2

ns 1381 /0

ns 3890/0

ns 3710/0

ns 729/41

3

ns 0470/0

ns 3455/0

* 9324/0

ns 518/105

4

ns 1009/0

ns 2887/0

ns 2373/0

ns 693/38

5

ns 0421/0

ns 2277/0

ns 2080/0

ns 057/45

6

ns  1750/0

ns 3280/0

ns 6830/0

ns 029/131

7

ns 3376/0

ns 1783/0

ns 1667/0

ns 628/23

ns و * به ترتیب غیر معنی دار و معنی دار در سطح احتمال پنج در صد را نشان می دهند.

 

جدول 3- میانگین مربعات ویژگیهای کروموزومی اندازه­گیری شده در دو توده کلم وحشی مورد مطالعه

شماره

کروموزوم

نسبت طول

شاخص    سانترومری

کل کروموزوم

بازوی بلند

بازوی کوتاه

1

 ns8100/2

ns 4060/1

ns 3760/1

ns 682/4

2

 ns 1101 /0

ns 0338/0

ns 1496/0

ns 650/37

3

ns 0497/0

ns 3956/0

ns 0361/0

ns 504/22

4

ns 1104/0

ns 0001/0

ns 3899/0

ns 568/51

5

ns 2035/0

ns 3826/0

ns 0651/0

ns 020/49

6

 ns 2016/0

ns 0032/0

* 7991/0

ns 090/94

7

* 3858/0

ns 0468/0

ns 0525/0

ns 020/20

8

ns 1644/0

ns 2945/0

ns 2712/0

ns 912/7

9

ns 0007/0

ns 0598/0

ns 0028/0

ns 6667/0

ns و * به ترتیب غیر معنی دار و معنی دار در سطح احتمال پنج در صد را نشان می دهند.

 



 

 

 

کلم وحشی کاکان 

 

کلم وحشی یاسوج 

شکل3 - کروموزومهای میتوزی دو توده کلم وحشی مورد مطالعه

 

 

.مقایسه میانگینها نشان داد که نسبت طول کل کروموزوم شماره هفت و نسبت طول بازوی کوتاه کروموزوم شماره شش در توده کلم وحشی یاسوج به ترتیب با میانگینهای 36/5 و 56/2 تفاوت معنی داری نسبت به توده کلم وحشی کاکان با مقادیر 86/4 و 83/1داشت. در رابطه با مطالعه کاریوتیپی این گونه به خصوص توده­های وحشی گزارشی از ایران در دسترس نیست.

مقایسه سه گونه مورد مطالعه: چهار ویژگی 12A، TF و DRL از جمله موارد مهمی هستند که جهت بررسی تقارن کروموزومی در داخل و بین گونه­های گیاهی به کار می­روند. جدول 4 تحلیل واریانس این ویژگیها را در سه گونه مورد مطالعه نشان می­دهد. ارقام کلزا اعم از ارقام بهاره و پاییزه تنها از نظر 2A تفاوت معنی­دار داشتند. ژنوتیپهای خردل مدیترانه­ای نیز فقط از نظر TF تفاوت معنی­دار نشان دادند. این در حالی است که دو ژنوتیپ کلم وحشی از نظر هیچ کدام از ویژگیهای فوق تفاوت معنی­دار نشان ندادند. 

جدول 5 تحلیل واریانس همزمان سه گونه را نشان می­دهد. ملاحظه می­گردد که سه گونه فقط از نظر 2A تفاوت معنی­دار داشتند. این نتیجه به خوبی شباهت کروموزومی سه گونه مورد بررسی را گوشزد می­نماید.

از مطالعات سیتولوژی برای شناسایی هیبرید­های بین گونه ای به وفور استفاده شده است. مثلاً لیو و همکاران (20) از این روش برای شناسایی هیبریدهای بین دو گونه سرده براسیکا یعنی B. rapa* B. carinata استفاده کردند.

شیدایی و همکاران (27) تنوع سیتوژنتیکی بین پنج گونه سرده Silence را مطالعه و تنوع وسیعی از نظر سطح پلوئیدی، TF و سایر ویژگیها گزارش کردند.

اصغری زکریا (8) در یک بررسی دو جمعیت squarossa از نظر ویژگیهای کروموزومی شامل طول کل کروموزوم، طول بازوی کوتاه و بلند کروموزوم، DRL، TF و نسبت طول کوتاه­ترین کروموزوم مورد مطالعه قرار داد. وی تفاوت ناچیزی بین این دو جمعیت از نظر ویژگیهای مذکور مشاهده نمود. در این گونه تعداد کروموزومهای متاسنتریک شش جفت و ساب­متاسنتریک یک جفت گزارش شده است، به همین دلیل کاریوتیپ آن به وسیله اصغری زکریا (8) متقارن و در کلاس عدم تقارنی A1 (استبن، 30) قرار گرفت.

در مطالعه دیگر چودهاری و جوشی (11) نشان دادند که در تلاقی گونه های مختلف سرده براسیکا از قبیل B. napus, B.campestris و B.juncea   موفقیت زمانی است که گونه های آمفی دیپلوئید به عنوان والد ماده به کار گرفته شوند. هیبرید حاصل از اینها خصوصیات حد واسط هر دو والد را نشان دادند. آنها در مطالعه خود شباهتهای کروموزومی زیادی که منجر به تولید بای والانتهای زیادی گشت گزارش کردند. کبیک و همکاران (17) در مطالعه ای پایداری سیتولوژیکی 50 دبل هاپلوئید حاصل از تلاقی بین B. napus و  B. rapa نشان دادند که در کشت میکروسپور اثر مادری نقش بارزی در باززایی و پایداری دبل هاپلوئیدهای حاصل دارد. آنها ناهنجاریهای وسیع کروموزومی در مطالعه خود مشاهده کردند. منصور نیا (5) در مطالعه شش گونه سرده براسیکا از ویژگیهای کروموزومی برای تعیین روابط بین آنها استفاده نمود. وی وجود کوادری­والانت و کروموزوم B را در برخی از گونه ها گزارش کرد.

 

 

جدول 4- میانگین مربعات ویژگیهای 12A، TF و DRL در داخل سه گونه کلزا، خردل مدیترانه­ای و کلم وحشی

نوع گونه

A1 

A2 

TF

DRL

کلزا

ns 0061/0

* 0026/0

ns 743/64

ns 1514/0

خردل مدیترانه­ای

ns 0195/0

   ns 0042/0

* 797/218

ns 120/2

کلم وحشی

ns 0060/0

ns 0122/0

ns 0950/58

ns 7213/2

ns و * به ترتیب غیر معنی دار و معنی دار در سطح احتمال پنج در صد را نشان می دهند.

جدول 5- میانگین مربعات ویژگیهای 12A، TF و DRL در تجزیه همزمان سه گونه مورد مطالعه 

منبع تغییر

A1

A2

TF

DRL

گونه

ns 0008/0

* 0067/0

ns 159/18

ns 4469/0

ns و * به ترتیب غیر معنی دار و معنی دار در سطح احتمال پنج در صد را نشان می دهند.

 

فاصله تغییریافته خوشه­ها

 

   C A S E    0         5        10        15        20        25

pp-308-8

pp-401-16

Rgsoo

اکاپی

Oftion 500

هایولا 60

طلایه

هایولا 401

pp-401-15E

کبری

هایولا 330

خردل مدیترانه­ای یاسوج

خردل مدیترانه­ای گچساران

کلم وحشی کاکان

خردل مدیترانه­ای دیلم

خردل مدیترانه­ای نورآباد2

کلم وحشی یاسوج

خردل مدیترانه­ای نورآباد1

خردل مدیترانه­ای کازرون

خردل مدیترانه­ای فیروزآباد

خردل مدیترانه­ای بوشهر

 

خردل مدیترانه­ای شیراز

 

 

 

 

 

  Label  Num  +---------+---------+---------+---------+---------+

 

           8   ─┐

           9   ─┼───┐

           4   ─┘   │

           3   ─┐   ├─────────────┐

          10   ─┤   │      C11    │

           6   ─┤   │             │

          11   ─┼───┘             ├───────────────┐

           1   ─┤                 │      C1       │

           7   ─┘           C12   │               │

           2   ─┬─────────────────┘               │

           5   ─┘                                 ├─────────────┐

          17   ─┬─┐                               │             │

          18   ─┘ ├───────────────┐               │             │

          12   ─┐ │         C21   │       C2      │             │

          16   ─┼─┘               ├───────────────┘             │

          20   ─┘                 │                             │

          13   ─┬───────┐    C22  │                             │

          14   ─┘       ├─────────┘                             │

          15   ─────────┘                                       │

          21   ─┬─┐                        C3                   │

          22   ─┘ ├─────────────────────────────────────────────┘

          19   ───┘

 

شکل 4- دندروگرام حاصل از تجزیه خوشه­ای (به روش UPGMA) ژنوتیپهای مورد بررسی در سه گونه کلزا، خردل مدیترانه­ای و کلم وحشی بر اساس ویژگیهای کروموزومی


گروه بندی ژنوتیپها: تجزیه خوشه­ای شاید یکی از مهم ترین روشها برای گروه بندی و تعیین میزان قرابت گونه­های گیاهی و حیوانی باشد. شکل 4 دندروگرام حاصل از تجزیه خوشه­ای ژنوتیپها به روش UPGMA را نشان می دهد. ملاحظه می­گردد که ژنوتیپها در سه گروه اصلی قرار گرفتند. در گروه یک (1C) فقط ژنوتیپهای کلزا قرار گرفتند. این گروه خود به دو زیر گروه 11C و 12C تفکیک شده که در 12C تنها دو ژنوتیپ کبری و Oftion 500 قرار گرفتند و سایر ژنوتیپهای کلزا در زیر گروه 11C واقع شدند. گروه دوم (2C) شامل دو ژنوتیپ کلم وحشی و شش ژنوتیپ خردل مدیترانه­ای بود. این نتیجه حاکی از شباهت کروموزومی خیلی زیاد بین این دو گونه وحشی است. این گروه خود به دو زیر گروه 21C و 22C تقسیم گردیده که 22C سه ژنوتیپ کلم وحشی یاسوج، خردل مدیترانه­ای نورآباد1 و خردل کازرون و زیر گروه 21C ژنوتیپهای خردل مدیترانه­ای یاسوج، خردل مدیترانه­ای گچساران، کلم وحشی کاکان، خردل مدیترانه­ای دیلم و خردل مدیترانه­ای نورآباد2 در خود جای دادند. در گروه سوم (3C) تنها سه ژنوتیپ خردل مدیترانه­ای شامل خردل فیروزآباد، خردل بوشهر و خردل شیراز قرار گرفتند.

نتایج حاصل از جدول 5 و تجزیه خوشه­ای شباهت کروموزومی بین گونه­های مورد مطالعه را اثبات می­کنند.

معمولاً یکی از اهداف تجزیه خوشه­ای و گروه بندی انتخاب والدین برای دورگه­گیری با اهداف مشخص در اصلاح گیاه و دام است. در صورتی که کلیه ژنوتیپها از یک گونه مشخص باشند، ارقام با فاصله ژنتیکی زیادتر برای دورگه­گیری انتخاب می­شوند. بنابراین در گروه اول که ارقام کلزا قرار گرفتند بهترین ارقام برای تلاقی داخل گونه­ای ارقام pp-308-8 و هایولا 300 می­باشند. در گروه دوم تلاقی بین خردل مدیترانه­ای یاسوج و خردل مدیترانه­ای کازرون بهترین نتیجه را خواهد داد.

اما در این مطالعه که سه گونه مختلف بررسی شدند هدف اصلی از تجزیه خوشه­ای کاربرد دیگر یعنی یافتن ژنوتیپهایی از یک گونه که با ژنوتیپ یا ژنوتیپهای گونه دیگر شباهت کروموزومی زیادتری داشته باشند است. در این صورت می­توان با تلاقی دو گونه نزدیک ژنهای مفید از یک گونه به گونه دیگر منتقل نمود. ژنوتیپهای خردل مدیترانه­ای و کلم وحشی در یک گروه قرار گرفتند بنابراین تلاقی­پذیری آنها بسیار زیاد خواهد بود. به علاوه ارقام کلزای موجود در زیر گروه  12C یعنی کبری و هایولا330 می­توانند با ارقام خردل مدیترانه­ای و کلم وحشی موجود در گروه دوم به خصوص در زیر گروه 21C تلاقی یابند.

استفاده از تجزیه خوشه­ای در گروه بندی ژنوتیپها و رده بندی گیاهی امری متداول است که در اینجا به تعدادی از گزارشهای اشاره می­شود. جنسون و همکاران (16) 93 ژنوتیپ ویت گراس که از نظر سطوح پلوئیدی متفاوت بودند بر اساس ویژگیهای کروموزومی و به روش UPGMA گروه بندی نمودند. ایوون و همکاران (15) نه ژنوتیپ سرده Apiaceae را به روش UPGMA و بر اساس مطالعه کاریوتیپی به چهار گروه تقسیم نمودند. شیدایی و سادات شبستری (26) با مطالعه نه جمعیت فستوکای ایرانی و به کارگیری شاخصهای عدم تقارن درون و بین گونه­ای و تجزیه خوشه­ای به روش UPGMA جوامع مورد مطالعه به سه گروه اصلی تفکیک نمودند. علیشاه و همکاران (7) با استفاده از ویژگیهای کروموزومی از جمله TF، DRL و L/S به روش UPGMA توده­های بومی پنبه ایرانی را گروه بندی نمود.

هیجازی (14) با مطالعه سیتوژنتیکی و مولکولی دو سرده براسیکا و سیناپیس (خردلها) نتیجه گرفتند که هر دوی اینها دارای یک جد مشترک هستند. میرزایی ندوشن (6) از ویژگیهای کروموزومی برای تعیین روابط بین صفات در نه رقم کلزا استفاده کرد. وی از طریق تجزیه خوشه­ای ژنوتیپها را به پنج گروه تقسیم نمود. حجازی و ضیایی نسب (2) با مطالعه کاریولوژیکی 19 جمعیت تتراپلوئید اسپرس تنوع وسیعی را گزارش نمودند. این دو محقق در مطالعه دیگری (3) بر روی 19 ژنوتیپ شبدر تعداد کروموزومهای پایه را در ژنوتیپهای مختلف متفاوت گزارش کردند. به علاوه ژنوتیپهای مورد مطالعه را از نظر تکاملی در سه گروه قرار دادند.

شیدایی و همکاران (25) بر اساس ویژگیهای کروموزومی در تقسیم میوز 50 رقم کلزا را از طریق تجزیه خوشه­ای و به روش UPGMA به شش گروه اصلی تفکیک نمودند.

تشکر و قدردانی

این پژوهش با حمایت معاونت محترم پژوهشی و فناوری دانشگاه یاسوج از طریق طرح پژوهشی شماره 1265 صورت پذیرفت که بدین وسیله قدردانی می­گردد. از سرکار خانم مهندس حکیمه کرمی که در طول اجرای طرح همکاری صمیمانه داشتند نهایت تشکر و سپاسگزاری بعمل می­آید. 

1 - امیری اوغان ح.، مقدم م.، داوری م. و داوری ج. 1383. نحوه عمل ژن و وراثت پذیری شاخص­های مقاومت به تنش خشکی در کلزا. مجله علوم کشاورزی ایران، 73-81 :35.

2 - حجازی س. م. ح. و ضیایی نسب. 1388. بررسی کاریولوژیکی بعضی از جمعیتهای گونه های تتراپلوئید جنس اسپرس موجود در بانک ژن منابع طبیعی ایران. مجله زیست شناسی ایران، 332-321 :(2)22.

3 - حجازی س. م. ح. و ضیایی نسب. 1385. بررسی کاریولوژیکی برخی از گونه های جنس شبدر موجود در بانک ژن منابع طبیعی ایران. مجله زیست شناسی ایران، 313-299 :(3)19.

4- مرتضوی س.م.، نداف م. و مرتضوی م. 1389. بررسی خصوصیات کاریوتیپی گیاه روغنی کلزا رقم مودنا. همایش ملی دست­آوردهای نوین در تولید گیاهان با منشا روغنی. بجنورد، دانشگاه آزاد اسلامی.   

5- منصورنیا م. 1377. بررسی بیو سیستماتیک گونه­های براسیکای ایران و مقایسه سیتوژنتیکی ارقام زراعی کلزا. پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه شهید بهشتی.

6- میرزایی­ندوشن ح.، حاجی منیری م.، شیدایی م.، نجاحی و. و احمدی م. 1379. بررسی سیتوژنتیک ارقامی از کلزا و روند همبستگی کاریوتیپی ژنوتیپها. پژوهش و سازندگی، 20-16، 13.

 

7-Alishah O., Ahmadikhah A. and Nasrollanejad S. 2007. Intragenomic diversity and geographical adaptobility of diploid cotton species revealed by cytogenetic studies. Afr J. Biotech. 6: 1387-1392.

8- Asghari-Zakaria R. 2007. Karyological studies in two natural population of Boissiera squarossa. Int. J. Agric.Biol. 9: 779-781.

9- Catcheside D. G. 1934. The chromosomal relationship in swede and turnip group of Brassica. Ann. Bot. 48: 601-633.

10- Chevre A., Eber F., Baranger A., Kerlan M.C., Barret P., Festoc G., Vallee P., and Renard M. 1996. Interspecific gene flow as a component of risk assessment for transgenic Brassicas. Acta Hort 407:169–179.

11- Choudhary B. R. and Joshi P. 1999. Interspecific hybridization in Brassica. 10th International Rapeseed Congress, Canberra, Australia.

12- Crouch J.H., Lewis B.G. and Mithen R.F. 1994. The effect of a genome substitution on the resistance of Brassica napus to infection by Leptosphaeria maculans. Plant Breed. 112: 265-278.

13- Frost H. B., Lesley M. M. and Locke W. F. 1960. Cytogeneticsofa trisomic of Matthiola incana involving aring chromosomeand somatic instability of singleness of flowers and shape of leaves. Calif. Univ. pubs . Agr. Sci. 1083-1099.

14-Hijazy H. Y. 2005. Cytogenetic and molecular reevaluation the relationships of species belonging to the two genera brassica and sinapis. Cytologia 70: 447-454.

15- Iovene M., Grzebelus E., Carputo D., Jiang j. and Simon P.W. 2008. Major cytogenetic landmarks and karyotype analysis in Daucus carota and other apiaceae. Am J. Bot. 95: 793-804.

16- Jensen K.B., Larson S.R., Waldron B.L. and Asay K.H. 2005. Cytogenetic and molecular characterization of hybrids between 6x, 4x, and 2x ploidy levels in crested wheatgrass. Crop Sci. 46: 105-112.

17- Kabik, T. J., G. P. Hawkins and G. R. Strinqam. 1999. Cytological stability of doubled haploid lines derived from interspecific crosses between Brassica napus L. and B. rapa L. 10th International Rapeseed Congress, Canberra, Australia.

18- Karpechenko G.D. 1924. Hybrids of Raphannus sativus L. x Brassica oleracea L. J. Genetics 14: 373-396.

19- Karpechenko G.D. 1927. polyploid Hybrids of Raphannus sativus L. x Brassica oleracea L. Bull Appl. Bot. Gen. Pt. Breed. Genetics 17: 305-410.

20- Liu J., Wang H., Yu L., Li D. and Li M. 2009. Morphology and cytology of flower chimeras in hybrids of Brassica carinata x B. rapa. Afr J. Biotech. 8: 801-806.

21- Morinaga T. 1933. Interspecific hybridization in Brassica V. The cytology of F1 hybrid of B. carinata and B. alboglabra. Japanese J. Bot. 6: 467-475.

22- Morinaga, T. 1934. Interspecific hybridization in Brassica. VI. The cytology of F1 hybrids of B.juncea and B.nigra. Cytologia 6: 62-67.

23- Prakash S. and Chopra V.L. 2004. Eighty  years of Brassica cytogenetics. http://regional.org.au/au/gcirc/4/54.htm?print=1.

24- Ramsey A.D. and Ellis P.R. 1994. Resistance in wild Brassica to the cabbage whitefly, Aleyrodes proletella. Proceedings of the Ninth CruciferGenetics Workshop. Acta Horticulturae 407.

25- Sheidai M., Noormohamadi Z. and Sotodeh M. 2006.Cytogenetic variability in several canola cultivars. Caryologia 59: 267-276.

26- Sheidai M. and Sadat Bagheri Shbestarei E. 2007. Cytotaxonomy of some Festuca species and populations in Iran. Acta Bot. croat. 66: 143-151.

27- Sheidai M., Nikoo M. and Gholipour A. 2008. Cytogenetic variability and new chromosome number reports in Silene L. species (Sect. Lasiostemones, Caryophyllaceae). Acta Biol Szeged 52: 313-319.

28- Sikka S.M. 1940. Cytogenetica of Brassica hybrids and species. J. Genet. 40 : 441-474. 

29- Stebbins G.L. 1971. Chromosomal evolution in higher plants. Addison-wesley. London H.K.

30-Tuncok Y., Kozan O., Cavder G., Guven H. and Fowler J. 1995. Urgina martima toxicity. J. Toxicol Clin Toxical 33: 83-86.

31- U N. 1935. Genomic analysis in Brassica with special reference to the experimental formation of B. napus and peculiar mode of fertilization. Japanese Journal of Botany 7: 389-452.

32- Ze-q L., peng L., Song-dong Z.,Whi-liang X. and Hou-fen. 1999. A study on karyotype and meiosis of Mathiola incana, an oil species for peculiar uses. Chines J. Oil Crop Sci. 4: 421-450.