نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی/ دانشگاه اصفهان

2 گروه زیست شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه پیام نور یزد

3 بخش سلولی مولکولی، گروه زیست شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه اصفهان

4 بخش پاتولوژی، گروه علوم پزشکی، دانشکده پزشکی، دانشگاه اصفهان

5 دانشکده جغرافیا و برنامه ریزی. دانشگاه اصفهان

چکیده

ﺑـﺎ وﺟـﻮد ﭘﻴـﺸﺮﻓﺖ‌ﻫـﺎی ﻋﻤـﺪه در درﻣﺎن زﺧﻢ، ترمیم ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻜﻲ از چالش های مهم پیش رو ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ. با توجه به خواص آنتی اکسیدانی، ضد میکروبی و ضد التهابی اثبات شده در گیاهان مرزه کوهی، بادرنجبویه، سدر، گل ختمی و حنا، تاثیر این گیاهان ﺑﺮ روﻧﺪ ﺗﺮﻣﻴﻢ زﺧﻢ ﭘﻮﺳﺘﻲ و هم چنین مقایسه با تتراسیکلین در ﻣﻮش ﺻﺤﺮاﻳﻲ مورد بررسی قرار گرفت.
در این مطالعه 48 رأس رت نر همسان نژاد ویستار در 8 گروه 6 تایی به صورت تصادفی دسته بندی شدند. پس از ایجاد زخم در رت ها، اثر عصاره گیاهان مرزه کوهی، بادرنجبویه، سدر، گل ختمی، حنا از یک سو و پماد تتراسیکلین (کنترل مثبت) از سوی دیگر، بر روند التیام زخم مورد بررسی قرار گرفت. یک گروه به عنوان کنترل و گروه دیگر نیز تحت تیمار مخلوط پنج گیاه قرار گرفتند. بررسی های ماکروسکپی و هیستوپاتولوژی نشان داد که پس از 7 روز (با شدت کمتر) و بعد از 14روز تیمار (تقریبا به طور کامل)، ناحیه درم واپیدرم پوست ترمیم یافته است.
بررسی های میکروسکپی تفاوت معنادار را در میزان درصد بهبود لایه درم و اپیدرم پس از 14 روز تیمار (با پمادهای گیاهی)، در مقایسه با گروه کنترل، نشان می دهد (p<0.05). تیمار با عصاره گل ختمی (پس از چهارده روز) ، در روند بهبود ناحیه درم و اپیدرم نسبت به سایر گروه ها چشمگیر تر است.
ﻋﺼﺎره گل ختمی به واسطه داشتن ﺗﺮﻛﻴﺒﺎت ضدالتهابی و آنتی اکسیدانی، در مقایسه با سایر عصاره ها، در التیام لایه اپیدرم ودرم موثرتر عمل نموده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Histopathological evaluation of non-infectious skin deep wound healing activity of Melissa officinalis, Zizyphus spina-christi, Althaea officinalis, Satureja bachtiarica extracts

نویسندگان [English]

  • Mehran Miroliaei 1
  • Reyhaneh cheloongar 2
  • Akram Aminjafari 3
  • Majid Ghias 5

1 university of isfahan

چکیده [English]

Abstract
Despite major advances in treatment of wound, healing remained as one of the most important challenges ahead. Since antioxidant, antimicrobial and anti inflammatory properties of Melissa officinalis, Zizyphus spina-christi, Althaea officinalis, Satureja bachtiarica have been proven and these properties are involved in wound healing, The present investigation was undertaken to assess the efficacy of mentioned officinal herbs hydroalcoholic extracts on thickness and non-septic wound healing model in rat. Each extract was co-administered for 7 and 14 consecutive days on 50 experimental wounded rats. Macroscopic observations showed all applied hydroalcoholic extracts had wound healing potentials. Althaea officinalis extract presented the most activity in wound healing specified by significant increase in wound contraction. Furthermore, histopathological assessments confirmed the wound healing potential of Althaea extract. This could be attributed to the induction effects of a typical fibroblast affecting wound contraction. It was observed a combined hydroalcoholic extract from all herbs also possesses wound healing potential properties less than Althaea officinalis.

کلیدواژه‌ها [English]

  • wound healing
  • Histopathology
  • Melissa officinalis
  • Zizyphus spina-christi
  • Althaea officinalis

بررسی هیستوپاتولوژی ترمیم زخمهای عمیق پوستی غیر عفونی با عصاره هیدروالکلی گیاهان مرزه کوهی، بادرنجبویه، سدر، گل ختمی و حنا

مهران میراولیایی1، ریحانه چلونگر2، اکرم امین جعفری1، اردشیر طالبی3 و مجید غیاث4

1 اصفهان، دانشگاه اصفهان، دانشکده ع لوم، گروه زیست شناسی، بخش سلولی مولکولی

2 یزد، دانشگاه پیام نور یزد، دانشکده علوم پایه، گروه زیست شناسی

3 اصفهان، دانشگاه اصفهان، دانشکده پزشکی، گروه علوم پزشکی، بخش پاتولوژی

4 اصفهان، دانشگاه اصفهان، دانشکده جغرافیا و برنامه ریزی

تاریخ دریافت: 19/8/95                تاریخ پذیرش: 24/11/95

چکیده

ﺑـﺎ وﺟﻮد ﭘﻴـﺸﺮفتهای ﻋﻤـﺪه در درﻣﺎن زﺧﻢ، ترمیم ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻜﻲ از چالشهای مهم پیش رو ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ. با توجه به خواص آنتی اکسیدانی، ضد میکروبی و ضد التهابی اثبات شده در گیاهان مرزه کوهی، بادرنجبویه، سدر، گل ختمی و حنا، تأثیر گیاهان نام برده ﺑﺮ روﻧﺪ ﺗﺮﻣﻴﻢ زﺧﻢ ﭘﻮﺳﺘﻲ و همچنین مقایسه با تتراسیکلین در ﻣﻮش ﺻﺤﺮاﻳﻲ مورد بررسی قرار گرفت. در این مطالعه 48 رأس رت نر همسان نژاد ویستار در 8 گروه 6 تایی به صورت کاملاً تصادفی دسته بندی شدند. پس از ایجاد زخم در رتها (شرایط یکسان) ، اثر عصاره هیدروالکلی گیاهان مرزه کوهی، بادرنجبویه، سدر، گل ختمی، حنا از یک سو و پماد تتراسیکلین (کنترل مثبت) از سوی دیگر، بر روند التیام زخم مورد بررسی قرار گرفت.  یک گروه به عنوان کنترل، یک گروه تحت تیمار عصاره هر گیاه و گروه دیگر نیز تحت تیمار مخلوط پنج گیاه (با غلظت gr/ml3/0( قرار گرفتند. بررسیهای ماکروسکوپی و هیستوپاتولوژی نشان داد که پس از هفت روز (با شدت کمتر) و بعد از چهارده روز تیمار (تقریباً به طور کامل)، ناحیه درم واپیدرم پوست ترمیم یافته است. بررسیهای میکروسکپی تفاوت معنادار را در میزان درصد بهبود لایه درم و اپیدرم پس از 14 روز تیمار (با پمادهای گیاهی)، در مقایسه با گروه کنترل، نشان می دهد (p<0.05). تیمار با عصاره گل ختمی (پس از چهارده روز) ، در روند بهبود ناحیه درم و اپیدرم نسبت به سایر گروهها چشمگیر تر است. ﻋﺼﺎره  هیدروالکلی  گیاه گل ختمی به واسطه داشتن ﺗﺮﻛﻴﺒﺎت ضدالتهابی و آنتی اکسیدانی ویژه، در مقایسه با سایر عصاره ها، در التیام لایه اپیدرم ودرم مؤثرتر عمل نموده است.

واژه های کلیدی: ترمیم زخم، بادرنجبویه، حنا، سدر، گل ختمی، مرزه کوهی، گیاهان دارویی.

* نویسنده مسئول، تلفن: 09123226158 ، پست الکترونیکی: mmiroliaei@yahoo.com

مقدمه

 

پوست سد دفاعی کاملاً مؤثر در برابر میکروارگانیسم‏ها و مواد مضراست. اما هنگامی این سد بیشترین تأثیر را دارد که سطح آن آسیب ندیده باشد. پوست به‌طور دائم از طریق ریزش سلولهای مرده و تولید سلولهای تازه، نوسازی می‌کند. در نتیجه سلولهای سطحی که به دلیل سایش، آسیب یا بیماری از دست می‌روند، سریعاً جایگزین می‌شوند. سلولهای جدید در اپیدرم (لایه فوقانی و پوشش محافظتی پوست) ساخته می‌شوند. هنگام بروز زخم‏ این لایه ممکن است عفونی شود و به باکتریها، که بعضی از آنها در سطح پوست زندگی می‌کنند، اجازه دهند که وارد جریان خون شوند. درمان ضد باکتری زخمها از عفونت جلوگیری می­کند. سلولهای مستقر در لایه زیرین درم،  بعد از آسیب پوست شروع به ساخت کلاژن نموده و سلولهای اپیتلیال را ترمیم می نمایند. بر این اساس ،یافتن عوامل درمانی برای ترمیم سریع تر لایة درم و اپیدرم در برابر آسیبهای پوستی اهمیت ویژه دارد. امروزه ﺍﺳـﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﮔﻴﺎﻫﺎﻥ ﺩﺍﺭﻭﻳﻲ به منظور کاهش عوارض جانبی ناشی از مصرف داروهای شیمیایی ﺑﺮﺍﻱ ﺍﻫﺪﺍﻑ ﺩﺭﻣﺎﻧﻲ ﻣـﻮﺭﺩ ﺍﺳـﺘﻘﺒﺎﻝ ﻗﺮﺍﺭ ﮔﺮﻓﺘـﻪ ﺍﺳﺖ (18و19). به عنوان مثال، مرزه (Satureja bachtiarica) دارای اثرات ضد التهابی و ضد باکتری اثبات شده ناشی از ترکیبات موجود در آن شامل کارواکرول و فلاونوئیدها است (10). بادرنجبویه
(Melissa officinalis) به منظور درمان اختلالات گوارشی، زخم معده، بی اشتهایی در طب سنتی استفاده می شود و خواص درمانی متعدد مثل خصوصیات ضد باکتری، ضد قارچ، ضد ویروس ، آنتی اکسیدانی و به دام اندازی رادیکالهای آزاد دارد (5 و 15). گیاه سدر
(Ziziphus spina  christi ) به طور سنتی جهت تسریع بهبود زخمهای تازه (12) و سوختگی استفاده می شود(1)، همچنین این گیاه دارای اثرات ضد میکروبی است (2). از طرفی، پکتین موجود درگیاه گل ختمی
(Althaea officinalis) دارای اثر تحریک کنندگی سیستم ایمنی و فعالیت بهبود زخم است. استفاده از این گیاه در درمان بیماریهای پوستی از جمله اگزما گزارش شده است عملکرد آن را به تحریک فاگوسیتوز و فعال سازی ماکروفاژها نسبت می دهند (21). گیاه جالب توجه دیگر حنا
(Lawsonia inermis) است که برای درمان سوختگی و زخمهای دهانی کاربرد دارد (3). درمان با عصاره هیدروالکلی گیاه حنا، سطح آنزیمهای آنتی اکسیدانی سلولی را افزایش می دهد (20). از خواص درمانی ذکر شده برای این گیاه می توان کمک به بهبودی زخمهای عفونی ناشی از باکتریهای گرم مثبت را نام برد (14). با توجه به خواص متفاوت عملکردی گیاهان نام برده، اهمیت ویژه آنها در فرآیند ترمیم زخم مشخص می شود.

به منظور ارزیابی پتانسیل گیاهان مذکور در ترمیم زخمهای غیر عفونی پوستی، عصاره آنها در التیام زخمهای غیر عفونی در رت مورد بررسی قرار گرفت و روند ماکروسکوپی و هیستوپاتولوژی ترمیم زخم ارزیابی شد. در ﻃﺐ ﺳﻨﺘﻲ از این گیاهان ﺑـﺮای درﻣـﺎن اﻟﺘﻬـﺎب ﻳﺎ عفونت زخم اﺳﺘﻔﺎده شده است، اما تا کنون تحقیقی بر روی اثر آنها در روﻧﺪ ﺗﺮﻣﻴﻢ زﺧﻢ ﭘﻮﺳﺘﻲ غیر عفونی ﮔﺰارش ﻧﺸﺪه اﺳـﺖ. از آنجا ﻛﻪ اﻳﻦ ﮔﻴﺎهان ﺧﻮاص درمانی شناخته شده متعددی از ﺟﻤﻠﻪ خصوصیات ﺿﺪ ﻣﻴﻜﺮوﺑﻲ و ﺿﺪ اﻟﺘﻬﺎﺑﻲ دارند، پیش بینی می شود روند بهبود زخم را تسریع نمایند. امروزه برای ترمیم زخمهای عمیق پوستی از تتراسیکلین استفاده می شود که ممکن است دارای اثرات جانبی باشد (3). لذا در این پژوهش تأثیر عصاره گیاهان در مقایسه با داروی سنتزی تتراسیکلین برروند التیام زخمهای غیر عفونی در رت مورد مطالعه قرارگرفت.

مواد و روشها

در این تحقیق از 48 رت نر همسان، نژاد ویستار، با وزن50 ± 250 گرم استفاده شد. رتها در 8 گروه 6 تایی به صورت کاملاً تصادفی تقیسم و تأثیر عصاره های گیاهان مرزه کوهی، بادرنجبویه، سدر، گل ختمی، حنا در کنار پماد تجاری (تتراسیکلین) بر روند ترمیم زخم غیرعفونی بررسی شد. یک گروه به عنوان گروه کنترل که تنها زخم بر روی آن ایجاد شد و دارویی دریافت نکردند، یک گروه با زخم و تیمار هر عصاره وگروه دیگر با عصاره مخلوط پنج گیاه مورد تیمار قرارگرفتند. رتها در قفسهای انفرادی، دمای
2± 22 درجه سانتی گراد، سیکل روشنایی، تاریکی 12 ساعته، دسترسی آزادانه به آب و غذا در بخش حیوانات آزمایشگاهی دانشگاه اصفهان نگهداری شدند. گیاهان مورد نظر در مرکز هرباریوم دانشگاه اصفهان تعیین جنس و گونه شدند. مرزه کوهی (Satureja bachtiarica) و بادرنجبویه (Melissa officinalis) از اعضای از خانواده Lamiaceae و حنا (Lawsonia inermis) عضو خانواده Lythraceae است. گیاه سدر (Ziziphus spina  christi ) از خانواده Rhamnaceae و گیاه گل ختمی (Althaea officinalis) از خانواده Malvaceae است.

ابتدا گیاهان با آب مقطر به دقت شتسشو داده شدند تا مواد زائد آنها جدا شود، سپس در زیر سایه و دمای 25-20 درجه سانتی گراد تحت شرایط کاملاً یکسان خشک شدند. جهت عصاره گیری 150 گرم برگ خشک  (برای ختمی از گل خشک استفاده شد) آسیاب شده گیاهان، در 600 میلی لیتر الکل 96 درجه به مدت 24 ساعت با دور 150 بر روی شیکر قرار داده شدند. به باقیمانده نمونه ها پس ازگذراندن از کاغذ فیلتر، 600 میلی لیتر الکل 70 درجه اضافه شد و به مدت 24 ساعت مجدداً بر روی شیکر با دور 150  قرار گرفت. سپس محلول مرحله1 و2 مخلوط شده و توسط دستگاه تقطیر در خلأ تا یک سوم حجم اولیه تغلیظ شدند. سپس به مدت 24 ساعت در داخل آون گذاشته شد. عصاره غلیظ به دست آمده، مجدداً در داخل آون 50 درجه قرار گرفت. عصاره خشک در دمای 4 درجه سانتی گراد نگهداری شد (5).

به منظور تهیه پماد، 3 گرم از عصاره های به دست آمده در 10 سی سی الکل 70 درجه حل شد، سپس با 100 گرم (اُسرین) مخلوط گردید تا محصول یکنواخت به دست آید. جهت تهیه پماد  مخلوط پنج گیاه، 3 گرم از هر گیاه را ترکیب کرده و از این مخلوط 3 گرم برداشته و در 10سی سی الکل 70 درجه حل شد.

آماده سازی رتها برای جراحی با تزریق زایلازین با دز mg/kg 5 در عضله ران صورت گرفت. برای القای بیهوشی، تزریق کتامین (با دز mg/kg 40(  طبق ماده پیش بیهوشی انجام شد. پس از بیهوشی، پشت آنها ناحیه بین دو استخوان کتف تراشیده و با الکل 70 درجه  سطح آن با ابعاد cm1×1 ضد عفونی شد. توسط تیغ جراحی، زخمی شامل برداشت تمام لایه های پوستی، ایجاد شد. عمق زخم شامل درم و هیپودرم بود (13). سپس به مدت 14 روز متوالی بستر زخم تحت تیمار پماد حاصل از گیاه و نیز تتراسیکلین قرار داه شد. در روزهای هفتم و چهاردهم پس از تیمار، حیوان از طریق تزریق کلروفرم به طور  کامل بیهوش شد و از زخم هر گروه جهت مطالعات هیستوپاتولوژی نمونه برداری شد. بررسیهای ماکروسکوپی از طریق مشاهده ظاهر زخم و روند التیام روزانه انجام شدند. مقاطع بافتی با قرار دادن در فرمالین 10 درصد به آزمایشگاه ارسال شدند و پس از تهیه برش با قطر 5 میکرون توسط دستگاه میکروتوم و رنگ آمیزی به روش هماتوکسیلین ـ ائوزین با میکروسکوپ  نوریNikon  مورد بررسی قرار گرفتند.

آنالیز دادها: ابعاد  لایه درم و اپیدرم با استفاده از عدسی مدرج تحت عنوان میکرومتر (دارای واحد میکرون) با بزرگنمایی 100 به دست آمد و با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه 17 تمامی نتایج به صورت میانگین و انحراف معیار بیان شدند. پس از مشخص نمودن توزیع داده ها، برای مقایسه نتایج هر متغیر در هر یک از گروهها قبل و بعد از بررسی با اندازه گیری مکرر، از ANOVA یک طرفه و Duncan استفاده شد. سطح معنا داری کمتر از 05/0 برای تمامی آنالیزها در نظر گرفته شد.

نتایج 

بررسیهای ماکروسکوپی از طریق مشاهده ظاهر زخم و روند التیام روزانه انجام شدند. در روز هفتم و چهاردهم بهبود زخم، عدم التهاب و عفونت، و التیام اپیدرم و درم در گروههای تیمار شده با عصاره گیاهان قابل توجه بود. نتایج با آنچه از مطالعه با تتراسیکلین به دست آمد قابل قیاس و چشمگیر است. 

ترمیم اپیدرم: مشاهده گردید پس از 7 روز تیمار، تمامی گیاهان به صورت معناداری  (p<0.05) در مقایسه با شاهد باعث بهبود و ترمیم  لایه اپیدرم شده اند. روند التیام گروه شاهد در مقایسه با تتراسیکلین مناسب تر بود (p<0.05). گروه تیمار شده توسط گل ختمی در بین تمامی گروهها ( 7 روزپس از تیمار) نتایج بهتری نشان داد (p<0.05). پس از 14 روز تیمار نیز لایه اپیدرم در اکثر نمونه ها بهبود یافته است (نمودار 1).

 

 

* 

نمودار 1- مقایسه میزان درصد بهبود زخم در لایه اپیدرم روز هفتم

* واحد بر اساس طول اپیدرم بر مبنای میدان میکروسکوپی با   بزرگنمایی 100 ، داده ها در (p<0.05) معنی دار می باشند.


ترمیم درم: لایه درم پس از 7 روز تیمار  توسط عصاره ها و در مقایسه با شاهد، به طور معناداری (p<0.05) التیام یافته است. روند بهبودی در گروه شاهد در مقایسه با تتراسیکلین حتی چشمگیر تر است. گروه تیمار شده با مخلوط 5 گیاه و گل ختمی در میان تمام گروهها در روز هفتم التیام قابل ملاحظه ای یافته اند(p<0.05) (نمودار 2). پس از 14 روز تیمار، لایه درم تیمار شده با عصاره ختمی نسبت به سایر گروهها بهبودی مناسب تری نشان می دهند (p<0.05) (نمودار 3).


 

* 

نمودار2- مقایسه میزان درصد بهبود زخم در لایه درم (پس از 7 روز تیمار)

* واحد سطح  بر اساس طول و عرض سطح مقطع بافت ترمیمی درم بر مبنای میدان میکروسکوپی با   بزرگنمایی 100

داده ها در (p<0.05) معنی دار می باشند.

 

* 

نمودار3- مقایسه میزان درصد بهبود زخم در لایه درم روز چهاردهم

* واحد سطح  بر اساس طول و عرض سطح مقطع بافت ترمیمی درم بر مبنای میدان میکروسکوپی با   بزرگنمایی 100

داده ها در (p<0.05) معنی دار می باشند.

 

در نمونه های تیمارشده با گیاه گل ختمی لایه اپیدرم در روز های هفتم وچهاردهم همچنین لایه درم در روز چهاردهم، در مقایسه با گروه تیمارشده با مخلوط پنج گیاه، وضعیت مناسب تری نشان می دهند (p<0.05). پس از هفت روز تیمار با پماد 3 درصد مخلوط پنج گیاه، لایه درم در مقایسه با گروه تیمار  شده توسط گل ختمی، دارای وضعیت بهتری است (p<0.05).

گروه شاهد: بررسی میکروسکوپی نشان می دهد پس از گذشت 7 روز لایه اپیدرم در گروه شاهد ترمیم نیافته در حالی که در روز چهادهم این لایه تا حدودی التیام یافته، لیکن هنوز ترمیم کامل نشده است. در بررسیهای هیستوپاتولوژی، فولیکول  نارس مو قابل رؤیت ولی ساقة مو تشکیل نشده است (شکل1).

 

1ـ اپیدرم

2ـ هیپرپلازی (روی هم رفتن بیش از حد اپیدرم)

3ـ gap (فاصله اپیدرمی زخم)

4ـ درم

5ـ فولیکول نارس مو

6ـ چربی

7ـ عروق خونی

 

1 

 

3 

 

4 

 

5 

 

6 

 

7 

 

2 

شکل1- تصویرمیکروسکوپی زخم غیرعفونی گروه شاهد پس از 14 روزتیمار با مخلوط 5 گیاه. رنگ آمیزی H&E و بزرگنمایی 40.


تأثیرختمی: پس از گذشت 7 روز تیمار با وجود اینکه نمونه تیمار شده با گیاه گل ختمی دارای زخم است، اما ترمیم تقریباً صورت گرفته و داخل درم، بافت همبندی ترمیمی گرانولاسیون هنوز باقی است. لایه اپیدرم پس از 14روز کامل شده است. در داخل درم نسج گرانولاسیون بافت همبندی ترمیمی از بین رفته است. اجزای طبیعی درم شامل مو و غدد سباسه جایگزین شده اند به طوری که با حالت طبیعی تفاوتی ندارد (شکل2).

 

1ـ اپیدرم

2ـ درم

3ـ غدد سباسه

4ـ ساقه مو

5ـ چربی

 

4 

 

1 

 

2 

 

3 

 

5 

شکل 2- تصویرمیکروسکوپی زخم غیرعفونی پس از 14 روز تیمار با گل ختمی . رنگ آمیزی H&E و بزرگنمایی 40.


1ـ اپیدرمی

2ـ هیپرپلازی (روی هم رفتن بیش از حد اپیدرم)

3ـ درم

4ـ­ فولیکول­های نارس مو

5ـ غدد سباسه

6ـ مو

7ـ چربی

8ـ عروق

9- سلول التهابی

تأثیر مخلوط پنج گیاه: گروه تیمار شده با پماد حاصل از عصاره مخلوط پنج گیاه پس از 7 روز نشان داد که اپیدرم تقریباً کامل شده است و درم تا حدودی ضایعه دارد. پس از گذشت 14 روز، بررسیها کامل شدن اپیدرم را نشان می دهند (شکل3). تأثیر عصاره گل ختمی و مخلوط پنج گیاه در بهبود زخم ، ترمیم و تشکیل اپیدرم بسیار چشمگیر است (p<0.05)، با این تفاوت که تمام اجزای درم گروه تیمار شده با گیاه گل ختمی پس از هفت روز ترمیم شده، اما در گروه تیمار شده با مخلوط پنج گیاه هنوز در چند نقطه اجزاء کامل نشده بودند.

 

 

1ـ اپیدرمی

2ـ هیپرپلازی (روی هم رفتن بیش از حد اپیدرم)

3ـ درم

4ـ فولیکولهای نارس مو

5- غدد سباسه

6- مو

7ـ چربی

8ـ عروق

9- سلول التهابی

شکل 3- تصویر میکروسکوپی زخم غیرعفونی گروه تیمار شده با مخلوط پنج گیاه پس از 14 روز . رنگ آمیزی H&E و بزرگنمایی 40.


تأثیر مرزه: در گروه تیمار شده با گیاه مرزه، پس از 7 روز اپیدرم آنها تا حدودی ترمیم شده است (p<0.05) و سلولهای التهابی قابل رؤیت می باشند. جالب اینکه 14 روز پس از تیمار با عصاره این گیاه اپیدرم کامل شده است.

تأثیر بادرنجبویه و سدر: در گروه تیمار شده با پماد 3 درصد بادرنجبویه پس از 7 روز اپیدرم ناقص بود و سلولهای التهابی مشاهده نشد. در تیمار با گیاه سدر تا حدودی اپیدرم ترمیم شده است، عمل ترمیم قابل تشخیص و سلولهای التهابی نیز مشاهده می شوند و حتی 14روز پس از تیمار با وجوداینکه التیام  زخم کامل نشده، اپیدرم تشکیل شده است.

تأثیر حنا: نتایج پس از 7 روز در گروه تیمار شده با گیاه حنا نشان داد که نمونه دارای زخم و اپیدرم دارای فاصله است. سلولهای التهابی هنوز قابل رؤیت هستند در حالی که پس از 14 روز تیمار، اپیدرم کامل شده، بافت همبندی قابل رؤیت و ضمائم درم در دو طرف، نیمی از زخم را ترمیم نموده اند (شکل4).

 

1ـ اپیدرم

2ـ درم

3ـ ساقه مو

4ـ­ چربی

5ـ غدد سباسه

6ـ عروق خونی

 

1

 

2

 

3

 

4

 

6

 

5

شکل4- تصویرمیکروسکوپی التیام زخم غیرعفونی گروه تیمار شده با عصاره حنا پس از 14 روز. رنگ آمیزی H&E و بزرگنمایی 40.


تأثیر تتراسیکلین: گروه رتهای تیمار شده با آنتی بیوتیک سنتزی در مقایسه با گروه شاهد سرعت ترمیم کندتری داشته است (p>0.05). پس از گذشت 7 روز تیمار با پماد 3 درصد تتراسیکلین، نمونه تهیه شده دارای فاصله قابل ملاحظه می باشد و اپیدرم ترمیم نشده است. پس از گذشت 14 روز اپیدرم تا حدودی کامل شده است. بافت همبندی وجود دارد و ضمائم در حال تشکیل هستند (شکل5).

 

1ـ اپیدرم

2ـ هیپرپلازی (روی هم رفتن
بیش از حد اپیدرم)

3ـ درم

4ـ ساقه مو

5ـ چربی

 

3 

 

1

 

4 

 

5 

 

2 

شکل 5- تصویرمیکروسکوپی روند التیام زخم پس از 14 روز تحت تأثیر تتراسیکلین. با رنگ آمیزی H&E و بزرگنمایی 40.


بحث

ترکیبات فنولی و فلاونوئیدها متابولیتهای ثانویه در گیاهان هستند که تأثیرات مهمی از جمله خاصیت آنتی اکسیدانی، ضد التهابی و ضد میکروبی دارند. (7). این ویژگیها در فرآیند التیام زخم مؤثر هستند. تأثیر فنلها در التیام بیماریهای پوستی، پیری پوست و آسیبهای پوست شامل زخم و سوختگی به اثبات رسیده است. آنها مدت زمان ترمیم زخم را کاهش می دهند. فلاونوئید ها با ایجاد حالت انقباض در محل زخم موجب تسهیل بازسازی سلولهای اپیتلیال می شوند. همچنین فلاونوئیدها را عاملی بر کلاژناسیون در نظر می گیرند(6). مطالعات پیشین نشان داده است که گل ختمی به دلیل وجود ترکیبات فنلی وفلاونوئید ها، دارای اثرات ضد میکروبی است که مانعی در مقابل رشد میکروارگانیسم ها وعفونت محسوب می‍شود (6). گل ختمی دارای اثرات ضد التهابی و آنتی اکسیدانی قوی به علت حضور آلفاتوکفرول و افزایش ترشح موسین است (17). لذا می توان نتیجه گیری نمود که عصاره هیدروالکلی این گیاه از طریق کاهش التهاب، زدودن رادیکالهای آزاد و مواد اکسیدان، روند ترمیم زخم غیر عفونی را بهبود بخشیده است (6). عصاره آبی این گیاه فاگوسیتوز را تحریک می کند و باعث آزاد شدن رادیکالهای اکسیژن و لکوترینها از نوتروفیلهای انسان می‍شود. این ویژگیها روند ترمیم زخم را بهبود می بخشند. تولید فاکتور اینترلوکین 6 توسط ختمی افزایش می یابد که سبب تکثیر سلولهای اپیدرمی می شود (17). خواص آنتی اکسیدانی و تحریک کننده سیستم ایمنی گل ختمی به حضور ترکیباتی از قبیل فلاونوئید، موسیلاژ وپکتین نسبت داده شده است (8). براین اساس پیش بینی می شود روند ترمیم زخم در سطح اپیدرم ودرم مرتبط با حضور ویژگیهای فوق الذکر در عصاره گل ختمی است.

مرزه با پیشینه شناخته شده ضد درد، ضد التهاب والتیام سوختگی پوست در طب سنتی، گیاهی مؤثر است. این گیاه با داشتن ترکیبات آنتی اکسیدانی مثل فنلها موجب افزایش ابعاد کلاژن در محل ترمیم زخم می شود. همچنین آنژیوژنز و تکثیر و تمایز کراتینوسیت ها در محل زخم را تحریک می کند. التیام زخم توسط مرزه می تواند به حضور ترکیبات فنلی، تیمول و کارواکرول (که فعالیت ضد میکروبی دارند) در آن نسبت داده شود (11). بادرنجبویه گیاهی با اثرات شناخته شده ضد ویروسی، ضد قارچی، ضد باکتریایی وضد التهابی است که می تواند ناشی از وجود فلاونوئیدها، اسید کافئیک، اسید هیدروکسی بنزوئیک واسید اولئیک در گیاه باشد (5، 15). پیش بینی می شود اثر التیام بخشی عصاره بادرنجبویه، حاصل فعال سازی مکانیسمهای مولکولی ترمیم زخم از سوی ترکیبات نامبرده در آن باشد(5 و 15).

گیاه سدر در طب سنتی برای نرم کردن زخم، درمان زخم و ضدعفونی کردن انگلهای پوستی استفاده می شود. مشخص شده است گیاه سدر دارای اثرات ضد التهابی، ضد میکروبی، ضد ویروسی و ضد قارچی است و عصاره آن حاوی ساپونین، آلکالوئید، تانن، فلاونوئید وموسیلاژ می باشد که ترکیبات مؤثر در التیام و ضد عفونی شدن زخم هستند (4). گیاه حنا با اثرات شناخته شده ضد باکتریایی، ضد ویروسی، ضد قارچی و آنتی اکسیدانی (9 و 16) غنی از فلاونوئیدها، اسید گالیک، مانیتول و موسیلاژ است (3 و 7). مهمترین ترکیب شناخته شده حنا لاوسون (lawsone) است که اثر ضد باکتریایی دارد. در طب سنتی از حنا برای درمان اگزمای پوستی، زخمهای دهان، جوش و التیام زخم استفاده شده است. انتظار می رود حضور ترکیبات نام برده با ویژگیهای فارماکولوژیک شناخته شده در هر یک از گیاهان فوق، اثر بخشی مخلوط پنج گیاه را در التیام زخم پوستی غیر عفونی افزایش داده باشند. به هر حال، نتایج مطالعه حاضر نشان داد عصاره گیاهان گل ختمی و مخلوط پنج گیاه آسیب لایه درم و اپیدرم را به طور معناداری نسبت به گروه شاهد کاهش داده است. در بررسیهای میکروسکوپی، گروه تیمارشده با گیاه گل ختمی دارای شرایط التیامی بهتری نسبت به سایر گروهها و شاهد بود.

نتیجه گیری

با توجه به یافته های این پژوهش، عصاره هیدرو الکلی گل ختمی بر روند ترمیم زخم غیر عفونی پوست رت مؤثرتر است. ترمیم اپیدرم در روز هفتم و ترمیم درم در روز چهاردهم تحت تیمار با عصاره گل ختمی روند مطلوب تری نسبت به عصاره پنج گیاه، مرزه، حنا، بادرنجبویه و سدر نشان دادند. التیام درم پس از هفت روز تیمار با عصاره پنج گیاه در مقایسه باتیمار توسط عصاره ختمی، بادرنجبویه، سدر و حنا چشمگیر تر است. به هر حال، مشاهدات کاهش معنادار آسیب در لایه اپیدرم و درم توسط عصاره گیاهان گل ختمی و مخلوط پنج گیاه را تأیید می نمایند.

1-Adzu B, Amos S, Wambebe C, Gamaniel K. 2001; Antinociceptive activity of Zizyphus Spina-chirist root bark extract. Fitoterapia.72(4):344-350.

2-Ali-Shtayeh MS, Yaghmour RM, Faidi YR, Salem K, A-Nuri MA. 1998; Antimicrobial activity of 20 plants used in folkloric medicine in the Palestinian area, J Ethnopharmacol. 60(3):265-271.

3-Al-Rubiay KK, Jaber NN, Al-mhaawe BH, Alrubaiy LK. 2008, Antimicrobial efficacy of henna extracts. Oman Med J. 23(4):253-6.

4-Carnat AP, Carnat A, Fraisse D and Lamaison JL. 1998, The aromatic and polyphenolic composition of lemon balm (Melissa Officinalis L. Subsp.Officinalis) tea.pharm Acta Helv. 72:301-305.

5-Dastmalchi K, Damien, Dormana H, Oinonena P, Darwisd Y, Laaksoa I, Hiltunen R. 2008, Chemical composition and in vitro antioscidative activity of a lemon balm (Melissa Officinaliss L.) extract. LWT-food sci techno. 41:391-400.

6-Devipriya, S Shyamaladedri GS, 1999, Protective effect of queretin induced cell injury in the kidney. Indian J pharmacol. 31, 222-4.

7-Duke JA. 1985, CRC handbook of medicinal herbs. Boca Raton: CRC Press: 274-6.

8-Fukia T, Marumo A, Kaitouk, Kanadat, Terad S, Nomura T. 2002, Anti-helicobacter pylori flaronoids from licorice extract.Life sci. 71(12):1449-63.

9-Gupta AK. 2003,Quality standards of Indian medicinal plants. Indian council of medicinal research. 1:123-129.

10-Hajhashemi V, Ghannadi A, Pezeshkian SK. 2002, Antinociceptive and anti-inflammatory effects of Satureja hortensis L. extracts and essential oil. J. Ethnopharmacol. 82: 83-7.

11-Hajhashemi V, Sadraei H, Ghannadi  A.R, Mohseni  S.2000,Anti-spasmodic and antidiarrhoeal effect of Satureja hortensis L.essential oil. Journal of Ethnopharmacology. 71:1-2.

12-Hutchens AR. 1973. Indian Herbalogy of North America. Shambhala: Boston. pp382.

13-Khorasgani A, Karimi A.H, Nazem M.R. 2010,  A comarsion of healing effects of propolis and silver sulfadiazine on full thickness skin wounds in rats.Pak Vet J. 30(2):72-74.

14-Malekzadeh F. 1986, Antimicrobial activity of Lawsonia inermis L. Applied microbiology, 16(4):663-664.

15-Moradkhani H, Sargsyan E, Bibak H, Anseri B, Sadat-Hosseini M, Fayazi-Barjin A, Meftahizadeh H. 2010, Melissa Officinalis L.,a valuable medicine plant: A Review. J medicinal plants Research. 4:2753-2759.

16-Sastri BN. 1962,The wealth of India: Raw materials. Edn6, vol. (L-M), CSIR, New Delhi, 47-50.

17-Scheffer J, Wagner H, Proksch A. 1991, Radix althaea und Flores chamomillae Extrakte auf Entzundungsreaktionen humaner neutrophiler Granulozyten, Monozyten und Rattenmastzellen. In: Abstracts of the third phytotherapy congress. Lubech-Travemunde: Abstract., p9.

18-Souba WW, Wilmore D. 1999, Diet and nutrition in case of the patient with surgery. trauma and sepsis. In: Shils ME, Olsar JA, Shike M, Editors. Modern nutrition in health and disease. 9th ed. Baltimore: Williams and Wilkins, pp: 1589 - 618.

19-Souba WW, Wilmore D. 1999, Diet and nutrition in case of the patient with surgery. 9th Ed, Baltimore: Williams and Wilkins Press; 1589-1618.

20-T Dasgupta, A.R  Rao, P.K  Yadara, 2003, ”Modulatory effect of henna leaf (Lawsonia inermis) on drug metabolizing phase I and phase ɪɪ enzymes, antioxidant enzymes, lipid peroxidation and chemically induced skin and forestomach papillomagenesis in mice, Molecular and cellular Biochemistry. 245, 11-22.

21-Yamada H. 1996, Pectins and pectinases, Proceedings of an International Symposium. Progress Biotechnol. 14:173-190.